LIBRARY OF CONGRESS. 

¥f\L'<- — rt 

G(mj,i 6opjriQ|t Tfyti.-U-., 

Shelf. ..1..LE ^ ^ w 



UNITED STATES OF AMERICA. 



is 

M. TULLI ClCERONIS 



CATO MAIOR DE SENECTUTE 



JAMES S. REID, M.L. 

FELLOW OF GONVILLE AND CAIUS COLLEGE, CAMBRIDGE 



American lEtfttton Eebterti 

By FRANCIS W. KELSEY 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



TEXT-EDITION WITH INDICATED QUANTITIES 



T 



OCT 27 1894! 



Boston 

ALLYN AND BACON 
1894 




Copyright, 1894, 
By Francis W. Kelsey. 



Typogbapuy aki> Electeotyping by C. J. Petebs & Son. 
Press woek by Joun Wilson & Son. 



PREFACE 



This text-edition of the Cato Maior, with indicated 
quantities, has been issued at the request of several 
professors and instructors. For reasons which hardly 
need to be stated here, in the matter of " hidden 
quantities" it was thought best to conform to Dr. 
Lewis's < Elementary Latin Dictionary/ 

The quantities were marked by Mr. H. D. Wright, 
a graduate student of the University of Michigan. 
Acknowledgment of indebtedness is due also to Mr. 
C. L. Meader and Mr. H. A. Sanders, instructors 
in the University, for the correcting of the proofs. 

F. W. K. 

Ann Arbor, Michigan 

August 1, 1894 



M. TULLI CICERONIS 

CATO MAIOR 

DE SENECTUTE 



I. Tite, si quid ego adiuerd curamve lev as so 1 
quae nunc te coquit et versat in jpectore fixa, 
ecquid erit praemz ? 

Licet enim mihi versibus isdem affari te, Attiee, qui- 
bus affatur Flaminlnum 

ille vir haud magna cum re, sed plenus ftdei, 
quamquam certo scio non, ut Elaminmum, 

sollicitari te, Tite, sic noctesque diesque, 

novi enim moderationem animl tui et aequitatem, 
teque non cognomen solum Athenis deportasse, sed 
humanitatem et prudentiam intellego. Et tamen te 
suspicor Isdem rebus quibus me ipsum interdum gra- 
vius commoverl, quarum consolatio et maior est et in 
aliud tempus differenda. Nunc autem visum est mihi 
de senectute aliquid ad te conscribere. Hoc enim 2 
onere, quod mihi commune tecum est, aut iam urgentis 
aut certe adventantis senectutis et te et me ipsum 

1 



2 



CATO MAIOR 



[II. 2 



levari volo : etsi te quidem id modice ac sapienter, 
slcut omnia, et ferre et lattirum esse certo scio. Sed 
mihi, cum de senectute vellem aliquid scribere, tu oc- 
currebas dignus eo munere,. quo uterque nostrum com- 
muniter uteretur. Mihi quidem ita iucunda huius 
librl confectio fuit, ut non modo omnls absterserit 
senecttitis molestias, sed effecerit mollem etiam et 
iucundam senectutem. Numquam igitur laudari satis 
digne philosophia poterit, cm qui pareat omne tempus 
aetatis sine molestia possit degere. 

3 Sed de ceteris et diximus multa et saepe dicemus ; 
hunc librum ad te de senectute mlsimus. Omnem 
autem sermonem tribuimus non Tithono, ut Aristo 
Cms, parum enim esset auctoritatis in fabula, sed M. 
CatonI seni, quo maiorem auctoritatem haberet oratio ; 
apud quern Laelium et Scipionem facimus admlrantis, 
quod is tarn facile senectutem f erat, elsque eum respon- 
dentem ; qui si eruditius videbitur disputare quam con- 
suevit ipse in suls librls, attribuito litteris Graecis, 
quarum constat eum perstudiosum fuisse in senectute. 
Sed quid opus est plura? Iam enim ipsius Catonis 
sermo explicabit nostram omnem de senectute senten- 
tiam. 

4 II. Scipio. Saepe numero admirarl soleo cum hoc 
C. Laelio cum ceterarum rerum tuam excellentem, 
M. Cato, perfectamque sapientiam, turn vel maxime 
quod numquam tibi senectutem gravem esse senserirm 



U m 5] DE SENECTUTE 3 

quae plerisque senibus sic odiosa est, ut onus se Aetna 
gravius dlcant sustinere. 

Cato. Rem haud sane, Scipio et Laell, difficilem 
admirarl videmini. Quibus enim nihil est in ipsis opis 
ad bene beateque vlvendum, els omnis aetas gravis est ; 
qui autem omnia bona a se ipsi petunt, els nihil potest 
malum viderl quod naturae necessitas afferat. Quo in 
genere est in primls senectus, quam ut adipiscantur 
omnes optant, eandem accusant adeptam ; tanta est 
stultitiae inconstantia atque perversitas. Obrepere 
aiunt earn citius quam putassent. Prlmum quis coegit 
eos falsum putare ? Qui enim citius adulescentiae se- 
nectus quam pueritiae adulescentia obrepit ? Deinde 
qui minus gravis esset els senectus, si octingentesimum 
annum agerent, quam si octogesimum ? Praeterita 
enim aetas quam vis longa, cum effluxisset, nulla con- 
solatione permulcere posset stultam senectutem. 

Quocirca si sapientiam meam admirarl soletis, quae 5 
utinam dlgna esset oplnione vestra nostroque cogno- 
mine ! in hoc sumus sapientes, quod nattiram optimam 
ducem tamquam deum sequimur elque paremus ; a qua 
non veri simile est, cum ceterae partes aetatis bene 
descrlptae sint, extremum actum tamquam ab inert! 
poeta esse neglectum. Sed tamen necesse fuit esse 
aliquid extremum et, tamquam in arborum bacis ter- 
raeque fructibus, mattiritate tempestlva quasi vietum 
et cadticum, quod ferundum est molliter sapient!. 



4 



CATO MAJOR 



[III. 5 



Quid est enim aliud Gigantum raodo bellare cum dls 
nisi naturae repiignare ? 

6 Laelius. AtquI, Cato, gratissimum nobis, ut etiam 
pro Sclpione pollicear, feceris, si, quoniam speramus, 
volumus quidem certe, senes fieri, multo ante a te 
didicerimus quibus facillime rationibus ingravescen- 
tem aetatem ferre posslmus. 

Cato. Paciam vero, Laell, praesertim si utrlque 
vest rum, ut dlcis, gratum futtirum est. 

Laelius. Volumus sane, nisi molestum est, Cato, 
tamquam longam aliquam viam conf eceris, quam nobis 
quoque ingrediundum sit, istuc, quo pervenistl, videre 
quale sit. 

7 III. Cato. Faciam ut potero, Laeli. Saepe enim 
interful querellls aequalium meorum, pares autem 
vetere proverbio cum paribus facillime congregantur, 
quae C. Sallnator, quae Sp. Alblnus, homines consu- 
lares, nostri fere aequales, deplorare solebant, turn quod 
voluptatibus carerent, sine quibus vltam nullam puta- 
rent, turn quod spernerentur ab els, a quibus essent 
coli soliti ; qui mihi non id videbantur accusare, quod 
esset accusandum. Nam si id culpa senectutis acci- 
deret, eadem mihi usu venlrent reliqulsque omnibus 
maioribus natti, quorum ego multorum cognovl senectu- 
tem sine querella, qui se et libldinum vinculls laxatos 
esse non moleste ferrent nec a suls despicerentur. Sed 
omnium istlus modi querellarum in moribus est culpa, 



IV. 10] 



DE SENECTUTE 



5 



non in aetate. Moderati enim et nee difficiles nee in- 
humanl senes tolerabilem senectutem agunt, importu- 
nitas autem et inhumanitas omni aetati molesta est. 

Laeltus. Est, nt dicis, Cato; sed fortasse dixerit 8 
quispiam tibi propter opes et copias et dignitatem 
tuam tolerabiliorem senectutem viderl, id autem non 
posse multls contingere. 

Cato. Est istuc quidem, Laell, aliquid, sed nequa- 
quam in isto sunt omnia ; ut Themistocles f ertur Se- 
rlphio cuidam in itirgio respondisse, cum ille dlxisset 
non eum sua, sed patriae gloria splendorem assectitum : 
6 Nee hercule,' inquit, i si ego Serlphius essem, nec tti, 
si Atheniensis, clarus umquam fuisses.' Quod eodem 
modo de senectute die! potest ; nec enim in summa 
inopia levis esse senectus potest, ne sapient! quidem, 
nec insipienti etiam in summa copia non gravis. 

Aptissima omnmo sunt, Scipio et Laeli, arma senec- 9 
tutis artes exercitationesque virtutum, quae in omni 
aetate cultae, cum diu multumque vlxeris, mlrificos 
ecferunt fructus, non solum quia numquam deserunt, 
ne extremo quidem tempore aetatis, quamquam id 
quidem maximum est, verum etiam quia conscientia 
bene actae vitae multorumque bene factorum record atio 
iucundissima est. 

IV. Ego Q. Maximum, eum qui Tarentum recepit, 10 
senem adulescens ita dilexi, ut aequalem. Erat enim 
in illo viro comitate condita gravitas, nec senectus 



6 



CATO MAIOR 



[IV. 10 



mores miitaverat. Quamquam eum colere coepl non 
admodum grandem natu, sed tamen iam aetate pro- 
vectum. Anno enim post consul prlmiim fuerat quam 
ego natus sum, cumque eo quartum consule adulescen- 
tulus miles ad Capuam profectus sum qumtoque anno 
post ad Tarentum. Quaestor deinde quadriennio post 
factus sum, quern magistratum gessi consulibus Tudi- 
tano et Cethego, cum quidem ille admodum senex 
suasor legis Cinciae de donls et muneribus fuit. Hie 
et bella gerebat ut adulescens, cum plane grandis 
esset ? et Hannibalem iuveniliter exsultantem patientia 
sua molliebat ; de quo praeclare familiaris noster 
Ennius : 

units homo nobis cunctando restituit rem ; 

noenum rumores jponebat ante salutem ; 

ergo plusque magisque viri nunc gloria claret. 

11 Tarentum vero qua vigilantia, quo consilio recepit ! 
Cum quidem me audiente Salmatorl, qui amisso oppido 
fugerat in arcem, gloriantl atque ita dicenti, ' Mea 
opera, Q. Fabi, Tarentum recepistl/ 'Certe/ inquit 
ridens, i nam nisi tti amisisses, numquam recepissem. 7 
Nec vero in armls praestantior quam in toga ; qui 
consul iterum, Sp. Carvilio collega quiescente, C. Fla- 
minio tribiino plebis, quoad potuit, restitit agrum 
Picentem et Gallicum virltim contra senatus auctori- 
tatem dlvidentl ; augurque cum esset, dlcere ausus est 



V. 13] 



DE SENECTUTE 



7 



optimis auspiciis ea gerl ? quae pro rel piiblicae salute 
gererentur ; quae contra rem publicam f errentur, con- 
tra auspicia ferri. 

Multa in eo viro praeclara cognovl, sed nihil adml- 12 
rabilius quam quo modo ille mortem fill tulit, clari viri 
et consularis. Est in manibus laudatio, quam cum 
legimus, quern philosophum non contemnimus ? Nec 
vero ille in luce modo atque in oculis civium magnus, 
sed intus domique praestantior. Qui sermo, quae 
praecepta ! Quanta notitia antiquitatis, scientia iuris 
augur! ! Multae etiam, ut in homine Romano, litterae : 
omnia memoria tenebat non domestica solum, sed etiam 
externa bella. Cuius sermone ita turn cupide fruebar, 
quasi iam dlvlnarem, id quod evenit, illo exstincto fore 
unde discerem neminem. 

V. Quorsus igitur haec tarn multa de Maximo ? Quia 13 
profecto videtis nefas esse dictu miseram fuisse talem 
senectutem. ISTec tamen omnes possunt esse Scipiones 
aut Maxim!, ut urbium expugnationes, ut pedestrls 
navallsve pugnas, ut bella a se gesta, ut triumphos 
recordentur. Est etiam quiete et pure atque eleganter 
actae aetatis placida ac lenis seneetus, qualem acce- 
pimus Platonis, qui uno et octogesimo anno scribens est 
mortuus, qualem Isocrati, qui eum librum, qui Panathe- 
naicus inscrlbitur, quarto nonagesimo anno scripsisse 
dicit vixitque quinquennium postea; cuius magister 
Leontmus Gorgias centum et septem complevit annos, 



CATO MAIOR 



[V. 13 



neque umquam in suo studio atque opere cessavit. 
Qui, cum ex eo quaereretur cur tarn diu vellet esse in 
vita, 6 Nihil habeo/ inquit, ( quod accusem senectutem.' 

14 Praeclarum responsum et docto homine dignum ! 
Sua enim vitia Tnsipientes et suam culpam in senec- 
tutem conferunt, quod non faciebat is, cuius modo 
mentioneni feci, Ennius : 

sic ut fort is ecus, spatio- qui saepe supremo 
vicit Olumpia, nunc senlo cdnfcctus quiescit. 

Equi f ortis et victoris senectut! comparat suam ; quern 
quidem probe meminisse potestis ; anno enim undevi- 
cesimo post eius mortem hi consules, T. Flamininus et 
M'. Acllius, fact! sunt ; ille autem Caepione et Philippo 
iterum consulibus mortuus est, cum ego quinque et 
sexaginta annos natus legem Voconiam magna voce et 
bonis lateribus suasissem. Annos septuaginta natus, 
tot enim vixit Ennius, ita ferebat duo quae maxima 
putantur onera, paupertatem et senectiltem, ut els 
paene delectari videretur. 

15 Etenim, cum complector animo, quattuor reperio 
causas cur senectus misera videatur : imam, quod 
avocet a rebus gerendis ; alteram, quod corpus faciat 
inf Irmius ; tertiam, quod privet omnibus fere volu- 
ptatibus ; quartam, quod hand procul absit a morte. 
Earum, si placet, causarum quanta quamque sit iusta 
una quaeque videamus. 



VI. 17] 



DE SENECTUTE 



9 



VI. A rebus gerendls senectus abstrahit. Quibus ? 
An els, quae iuventute geruntur et vlribus ? Nullaene 
igitur res sunt seniles, quae vel Inflrmis corporibus 
animo tamen administrentur ? Nihil ergo agebat Q. 
Maximus, nihil L. Paulus, pater tuus, socer optimi 
virl fill mel ? Ceteri senes, Fabricil, Curil, Coruncanil, 
cum rem publicam consilio et auctoritate defendebant, 
nihil agebant ? Ad AppI Claud! senectutem accedebat 
etiam ut caecus esset ; tamen is, cum sententia senatus 16 
inclmaret ad pacem cum Pyrrho foedusque faciendum, 
non dubitavit dlcere ilia, quae versibus persecutus est 
Ennius : 

quo vdbis mentes, rectae quae stare solebant 
antehae, dementis sese flex ere vial? 

ceteraque gravissime, notum enim vobis carmen est, et 
tamen ipslus AppI exstat oratio. Atque haec ille egit 
septemdecim annis post alterum consulatum, cum inter 
duos consulates annl decern interfuissent censorque 
ante superiorem consulatum fuisset, ex quo intellegitur 
Pyrrhi bello grandem sane fuisse. et tamen sic a patri- 
bus accepimus. 

Nihil igitur afferunt qui in re gerenda versarl senec- 17 
tutem negant, similesque sunt ut si qui gubernatorem 
in navigando nihil agere dlcant, cum alii malos scan- 
dant, alii per foros cursent, alii sentlnam exhauriant, 
ille clavum tenens quietus sedeat in puppl, non faciat 



10 



CATO MAIOR 



[VI. 17 



ea, quae iuvenes. At vero multo maiora et meliora 
facit. Non vlribus aut velocitate aut celeritate cor- 
porum res niagnae geruntur, sed consilio, auctoritate, 
sententia, quibus non modo non orbarl, sed etiam 

18 auger! senectus solet ; nisi forte ego vobls, qui et miles 
et tribimus et legatus et consul versatus sum in vario 
genere bellorum, cessare nunc videor, cum bella non 
gero. At senatui quae sint gerenda praescrlbo et quo 
modo ; Carthagini male iam diu cogitantl bellum multo 
ante denuntio, de qua vererl non ante desinam quam 

19 illam exscissam esse cognovero. Quam palmam utinam 
di immortales, Scipio, tibi reservent, ut avi relliquias 
persequare, cuius a morte tertius hie et tricesimus 
annus est, sed memoriam illms virl omnes excipient 
anni consequentes. Anno ante me censorem mortuus 
est, novem annis post meum consulatum, cum consul 
iterum me consule creatus esset. Num igitur, si ad 
centesimum annum vixisset, senecttitis eum suae 
paeniteret ? Nec enim excursione nec saltu, nec 
eminus hastis aut comminus gladils titeretur, sed 
consilio, ratione, sententia, quae nisi essent in senibus, 
non summum consilium maiores nostri appellassent 
senatum. 

20 Apud Lacedaemonios quidem el, qui amplissimum 
magistratum gerunt, ut sunt, sic etiairi nominantur 
senes. Quod si legere aut audlre voletis externa, 
maximas res publicas ab adulescentibus labefactatas, 
a senibus sustertatas et restitutas reperietis. 



VII. 22] 



DE SENECTUTE 



11 



Cedo qui vestram rem publicam tantam amisistis 
tarn cito ? 

sic enim percontantur in NaevI poetae Ltido. Respon- 
dentia et alia et hoc in prlmis : 

proveniebant dratdres novz, stultl adulescentuli. 

Temeritas est videlicet florentis aetatis, prudentia 
senescentis. 

VII. At memoria minuitur. Credo, nisi earn ex- 21 
erceas, ant etiam si sis natura tardior. Themistocles 
omnium clvium perceperat nomina ; num igitur censetis 
eum, cum aetate processisset, qui Aristides esset Lysi- 
machum salutare solitum ? Equidem non modo eos 
novl qui sunt, sed eorum patres etiam et avos, nec 
sepulcra legens vereor, quod aiunt, ne memoriam per- 
dam ; his enim ipsls legendis in memoriam redeo mor- 
tuorum. ISTec vero quemquam senem audlvl oblltum, 
quo loco thesaurum obruisset. Omnia quae ctirant 
meminerunt, vadimonia constitute, quis sibi, cul ipsl 
debeant. 

Quid iuris consult!, quid pontinces, quid augures, 22 
quid philosophi senes ? Quam multa meminerunt ! 
Manent ingenia senibus, modo permaneat studium et 
industria, neque ea solum Claris et honoratls viris, sed 
in vita etiam prlvata et quieta. Sophocles ad summam 
senectutem tragoedias fecit; quod propter studium 
cum rem neglegere familiarem videretur, a flliis in 



12 



CATO MAIOR 



[VII. 22 



indicium vocatus est, ut, quern ad modum nostro more 
male rem gerentibus patribus bonis interdlci solet, sic 
ilium quasi desipientem a re familiar! removerent 
iudices. Turn senex dicitur earn fabulam quam in 
manibus habebat et proxime scrlpserat, Oedipum Co- 
loneum, recitasse iudicibus quaesisseque num illud 
carmen desipientis videretur, quo recitato sententiis 

23 iudicum est liberatus. Num igitur hunc, num Home- 
rum, Hesiodum, Simoniden, Stesichorum, num quos ante 
dixi Isocraten, Gorgian, num philosophorum prlncipes, 
Pythagoran, Democritum, num Platonem, Xenocraten, 
num postea Zenonem, Cleanthen, aut eum, quern vos 
etiam vldistis Bomae, Diogenen Stoicum, coegit in suis 
studiis obmutescere senectus ? An in omnibus studi- 
orum agitatio vitae aequalis fuit ? 

24 Age, ut ista divlna studia omittamus, possum nomi- 
nare ex agro Sabino rusticos Romanos, vlcinos et fami- 
liaris meos, quibus absentibus numquam fere ulla in 
agro maiora opera flunt, non serendis, non percipien- 
dis, non condendis fructibus. Quamquam in alils 
minus hoc mirum est, nemo enim est tarn senex qui 
se annum non putet posse vivere ; sed Idem in els 
elaborant, quae sciunt nihil ad se omnmo pertinere : 

serit arbores, quae alteri saeclo jwdsint, 

25 ut ait Statius noster in Synephebis. Nee vero dubitat 
agricola, quamvis sit senex, quaerenti cul serat respon- 



VIII. 26] 



DE SENECTUTE 



13 



dere : i Dls immortalibus, qui me non accipere modo 
haec a maioribus voluerunt, sed etiam posterls prodere.' 

VIII. Et melius Caecilius de sene alter! saeculo 
prospiciente, quam illud Idem : 

edepol, senectus, si nil quicquam aliud vitl 
adportes tecum, cum advents, unum id sat est, 
quod diu vlvendo multa quae non volt videt. 

Et multa fortasse quae volt, atque in ea, quae non volt, 
saepe etiam aduleseentia incurrit. Illud vero idem 
Caecilius vitiosius : 

turn equidem in senectd hoc deputo miserrimum, 
sentlre ea aetdte eumpse esse odiosum alteri. 

Iucundum potius quam odiosum ! Ut enim adulescen- 26 
tibus bona indole praeditls sapientes senes delectantur, 
leviorque fit senectus eorum qui a iuventute coluntur 
et dlliguntur, sic adulescentes senum praeceptis gau- 
dent, quibus ad virtutum studia dticuntur, nec minus 
intellego me vobls quam mihi vos esse iucundos. 

Sed videtis, ut. senectus non modo languida atque 
iners non sit, verum etiam sit operosa et semper agens 
aliquid et moliens, tale scilicet, quale cuiusque stu- 
dium in superiore vita fuit. Quid, qui etiam addiscunt 
aliquid, ut et Solonem versibus gloriantem videmus, 
qui se cotidie aliquid addiscentem dicit senem fieri, et 
ego feci, qui litteras Graecas senex didicl, quas quidem 



CATO MAIOR 



[IX. 26 



sic a vide ampul quasi diiiturnam sitim explere cupi- 
ens, ut ea ipsa mihi nota essent, quibus me nunc 
exeinplis titi videtis. Quod cum fecisse Socraten in 
fidibus audirem, velleni equidem etiam illud, discebant 
enim fidibus antiqiu, sed in litteris certe elaboravi. 

27 IX. Ne nunc quideni vlrls desidero adulescentis, is 
enim erat locus alter de vitiis senectutis, non plus quam 
aduleseens taurl aut elephant! deslderabam. Quod est, 
eo decet titi et quidquid agas age re pro vlribus. Quae 
enim vox potest esse contempt ior. quam Milonis Croto- 
niatae ? Qui cum iam senex esset athletasque se ex^ 
ercentis in curriculo videret, aspexisse lacertos suos 
dicitur iliac rimansque dixisse, 6 At hi quidem mortul 
iam sunt.' Non vero tarn isti, quam tu ipse, nugator, 
neque enim ex te umquam es nobilitatus, sed ex lateri- 
bus et lacertis tuis. Nihil Sex. Aelius tale, nihil mul- 
tis annls ante Ti. Coruncanius, nihil modo P. Cras- 
sus, a quibus iura clvibus praescribebantur, quorum 
usque ad extremum spiritum est provecta prudentia. 

28 Orator metuo ne languescat senectute ; est enim 
munus eius non ingeni solum, sed laterum etiam et 
virium. Oninmo canorum illud in voce splendescit 
etiam nescio quo pacto in senectute, quod equidem 
adhuc non amis!, et videtis annos. Sed tamen est 
decorus sen! sermo quietus et remlssus. facitque per- 
saepe ipsa sibi audientiam diserti senis composita et 
mitis oratio, quam si ipse exsequi nequeas, possls 



x 31] DJE SENECTUTE 15 

tamen Scipionl praecipere et Laelio. Quid enim est 
iucundius senectute stipata studils iuventutis ? 

An ne illas quidem viris senectuti relinquimus, ut 29 
adulescentis doceat, Instituat, ad omne offici munus 
Instruat ? Quo quidem opere quid potest esse prae- 
clarius ? Mihi vero et Cn et P. SeTpiones et avl tul 
duo L. Aemilius et P. Africanus comitatu nobilium 
iuvenum f ortunatl videbantur, nec ulli bonarum artium 
magistrl non beat! putandl, quamvis consenuerint 
vires atque defecerint. Etsi ipsa ista defectio vlrium 
adulescentiae vitiis efficitur saepius quam senectute ; 
libldinosa enim et intemperans adulescentia effetum 
corpus tradit senectuti. Cyrus quidem apud Xeno- 30 
phontem eo sermone, quern moriens habuity cum admo- 
dum senex esset, negat se umquam sensisse senectutem 
suam imbecilliorem factam quam adulescentia fuisset. 
Ego L. Metellum memini puer, qui, cum quadriennio 
post alterum consulatum pontifex maximus factus 
esset, viginti et duos annos el sacerdotio praefuit, ita 
bonis esse viribus extremo tempore aetatis, ut adu- 
lescentiam non requireret. Nihil necesse est mihi de 
me ipso dicere, quamquam est id quidem senile aeta- 
tlque nostrae conceditur. 

X. Videtisne, ut apud Homerum saepissime ISTestor 31 
de virttitibus suis praedicet ? Tertiam enim aetatem 
hominum videbat, nec erat el verendum ne vera prae- 
dicans de se nimis videretur aut Tnsolens aut loquax. 



CATO MAIOR 



[X. 31 



Etenim, ut ait Homerus, ex eius lingua melle dulcior 
fluebat oratio ; quam ad suavitatem nullis egebat cor- 
poris vlribus. Et tamen dux ille Graeciae nusquam 
optat ut Aiacis similis habeat decern, sed ut Nestoris, 
quod si sibi acciderit, non dubitat quln brevl sit Troia 
perittira. 

32 Sed redeo ad me. Quartum ago annum et octoge- 
simum: vellem equidem idem posse gloriarl quod 
Cyrus, sed tamen hoc queo dicere, non me quidem els 
esse vlribus, quibus aut miles bello Punico aut quae- 
stor eodem bello aut consul in Hispania fuerim aut 
quadriennio post, cum tribtinus militaris depugnavl 
apud Thermopylas M'. Glabrione consule ; sed tamen, 
ut vos videtis, non plane me enervavit, non afflixit 
senecttis ; non curia vlris meas desiderat, non rostra, 
non amici, non clientes, non hospites. Nee enim urn- 
quam sum assensus veteri ill! laudatoque proverbio, 
quod monet mature fieri senem, si diu veils senex esse. 
Ego vero me minus diu senem esse mallem quam esse 
senem ante quam essem. Itaque nemo adhuc convenire 
me voluit cui fuerim occupatus. 

33 At minus habeo virium quam ve strum utervis. Ne 
vos quidem T. Pont! centurionis vlris habetis : num 
idcirco est ille praestantior ? Moderatio modo virium 
adsit et tantum quantum potest quisque nitatur, ne 
ille non magno desiderio tenebitur virium. Olympiae 
per stadium ingressus esse Milo dicitur, cum umeris 



XI. 35] 



DE SENECTUTE 



17 



sustineret bovem : utrum igitur has corporis an Pytha- 
gorae tibi malls viris ingeni dari ? Denique isto bono 
utare, dum adsit, cum absit, ne requiras : nisi forte 
adulescentes pueritiam, paulum aetate progress! adu- 
lescentiam debent requlrere. Cursus est certus aeta- 
tis et una via naturae eaque simplex, suaque cuique 
parti aetatis tempestivitas est data, ut et Inflrmitas 
puerorum et ferocitas iuvenum et gravitas iam con- 
stants aetatis et senectutis maturitas naturale quid- 
dam habet, quod suo tempore percipi debeat. 

Audire te arbitror, Scipio, hospes tuus avitus Masi- 34 
nissa quae faciat hodie nonaginta natus annos : cum 
ingressus iter pedibus sit, in equum omnino non as- 
cendere ; cum autem equo, ex equo non descendere ; 
ntillo imbri, ntillo frlgore addtici ut capite operto sit ; 
summam esse in eo corporis siccitatem, itaque omnia 
exsequi regis officia et mtlnera. Potest igitur exer- 
citatio et temperantia etiam in senecttite conservare 
aliquid pristim roboris. 

XI. Ne sint in senecttite vires : ne postulantur qui- 
dem vires a senecttite. Ergo et legibus et Tnstitutis 
vacat aetas nostra mtineribus eis quae non possunt 
sine viribus sustineri. Itaque non modo quod non 
possumus, sed ne quantum possumus quidem cogimur. 

At mult! ita sunt imbecilli senes, ut nullum offici 35 
aut omnino vltae munus exsequi possint. At id qui- 
dem non proprium senectutis vitium est, sed commune 



18 



CATO MAIOR 



[XI. 35 



valetiidinis. Quam fuit imbecillus P. African! films, 
is qui te adoptavit, quam tenui aut nulla potius vale- 
ttidine ! Quod ni ita fuisset, alterum illud exstitisset 
lumen civitatis ; ad paternam enim magnitudinem 
animi doctrma uberior accesserat. Quid mirum igitur 
in senibus, si Infirm! sunt aliquando, cum id ne adule- 
scentes quidem effugere possint ? Resistendum, Laell 
et Sclpio, senectuti est, eiusque vitia diligentia com- 
pensanda sunt, pugnandum tamquam contra morbum 

36 sic contra senecttitem, habenda ratio valetiidinis, uten- 
dum exercitationibus modicis, tantum cibi et potionis 
adhibendum, ut reficiantur vires, non opprimantur. 

Nec vero corpori solum subveniendum est, sed menti 
atque animo multo magis. Nam baec quoque, nisi 
tamquam lumini oleum mstilles, exstinguuntur senec- 
tute. Et corpora quidem exercitationum defetigatione 
ingravescunt, animi autem exercitando levantur. Nam 
quos ait Caecilius 6 comicos stultos senes/ hos slgnifi- 
cat credulos, obllviosos, dissolutos, quae vitia sunt non 
senectutis, sed inertis, ignavae, somnTculosae senectutis. 
Ut petulantia, ut libido magis est adulescentium quam 
senum, nec tamen omnium adulescentium, sed non pro- 

37 borum, sic ista senilis stultitia, quae dellratio appellari 
solet, senum levium est, non omnium. Quattuor ro- 
bustos filios, quinque filias, tantam domum, tantas 
clientelas Appius regebat et caecus et senex ; inten- 
tum enim animum tamquam arcum habebat nec lan- 



XI. 38] 



DE SENEOTUTE 



19 



guescens succumbebat senectuti. Tenebat non modo 
auctoritatem, sed etiam imperium in suos : metuebant 
servl, verebantur llberl, carum omnes habebant ; vige- 
bat in illo animus patrius et discipllna. 

Ita enim senectus honesta est, si se ipsa defendit, si 38 
ius simm retinet, si nemini emancipata est, si usque ad 
ultimum splritum dominatur in suos. Ut enim adu- 
lescentem in quo est senile aliquid, sic senem in quo 
est aliquid adulescentis probo, quod qui sequitur, cor- 
pore senex esse poterit, animo numquam erit. Sep- 
timus mihi liber Orlginum est in manibus ; omnia 
antlquitatis monumenta colligo ; causarum illustrium, 
quascunque defend!, nunc cum maxime conficio ora- 
tiones ; ius augurium, pontificium, civile tracto ; mul- 
tum etiam Graecls litterls utor, Pythagoriorumque 
more, exercendae memoriae gratia, quid quoque die 
dlxerim, audierim, egerim, commemoro vesperl. Hae 
sunt exercitationes ingenl, haec curricula mentis ; in 
his desudans atque elaborans corporis vlrls non magno 
opere desldero. Adsum amlcls, venio in senatum fre- 
quens ultroque affero res multum et diti cogitatas 
easque tueor animl, non corporis vlribus. Quas si 
exsequl nequlrem, tamen me lectulus meus oblectaret 
ea ipsa cogitantem, quae iam agere non possem ; sed 
ut possim facit acta vita. Semper enim in bis studils 
laboribusque vlventl non intellegitur quando obrepat 
senectus : ita sensim sine sensu aetas senescit nec 
subito frangitur, sed diuturnitate exstinguitur. 



20 



CATO MAIOR 



[XII. 39 



39 XII. Sequitur tertia vituperatio senectutis, quod 
earn carere dlcunt voluptatibus. O praeclarum munus 
aetatis, si quidem id aufert a nobis, quod est in adule- 
scentia vitiosissinium ! Accipite enim, optimi adule- 
scentes, veterem orationeni Archytae Tarentlnl, magni 
in primis et praeclari virl, quae mihi tradita est cum 
essem adulescens Tarenti cum Q. Maximo. 

Nullam capitaliorem pestem quam voluptatem cor- 
poris hominibus dicebat a nattira dataim cuius volupta- 
tis avidae libidines temere et ecfrenate ad potiendum 

40 incitarentur. Hinc patriae proditiones, hinc rerum 
publicarum eversiones, hinc cum hostibus clandestlna 
colloquia nasci ; nullum denique scelus, nullum malum 
facinus esse, ad quod suscipiendum non libido volup- 
tatis impelleret ; stupra vero et adulteria et omne tale 
flagitium nullls excitari aliis illecebrls nisi voluptatis ; 
cumque homini slve nattira sive quis deus nihil mente 
praestabilius dedisset, huic divmo mtineri ac dono 

41 nihil tarn esse inimicum quam voluptatem. ISTec enim 
libidine dominante temperantiae locum esse, neque 
omnmo in voluptatis regno virttitem posse consistere. 
Quod quo magis intellegl posset, fingere animo iubebat 
tanta incitatum aliquem voluptate corporis, quanta 
percipi posset maxima : nemini censebat fore dubium 
quin tarn diu, dum ita gauderet, nihil agitare mente, 
nihil ratione, nihil cogitatione consequi posset. Quo- 
circa nihil esse tarn detestabile tamque pestiferum 



XIII. 43] 



DE SENECTUTE 



21 



quam voluptatem, si quidem ea, cum maior esset atque 
longior, omne animl lumen exstingueret. 

Haec cum C. Pontio Samnite, patre eius, a quo 
Caudmo proelio Sp. Postumius T. Veturius consules 
superatl sunt, locutum Archytam Nearchus Taren- 
tmus hospes noster, qui in amicitia popull Roman! 
permanserat, se a maioribus natu accepisse dlcebat, 
cum quidem e! sermon! interfuisset Plato Athenien- 
sis, quern Tarentum venisse L. Camillo Ap. Claudio 
consulibus reperio. 

Quorsus hoc ? Ut intellegeretis, si voluptatem 42 
aspernar! ratione et sapientia non possemus, magnam 
esse habendam senectuti gratiam, quae efficeret ut id 
non liberet quod non oporteret. Impedit enim consi- 
lium voluptas, ration! inimica est, mentis ut ita dicam 
praestringit oculos, nec habet ullum cum virtute com- 
mercium. Invltus feci ut fortissim! vir! T. Flaminm! 
fratrem L. Flaminlnum e senatu eicerem septem annis 
post quam consul fuisset, sed notandam putavl libldi- 
nem. Ille enim cum esset consul in Gallia, exoratus 
in convlvio a scorto est ut securi f eriret aliquem eorum 
qui in vinculis essent, damnati re! capitalis. Hie Tito 
fratre suo censore, qui proximus ante me fuerat, ela- 
psus est, mihi vero et Flacco neutiquam probarl potuit 
tarn flagitiosa et tarn perdita libido, quae cum probro 
prlvato coniungeret imperi dedecus. 

XIII. Saepe audlvl e maioribus natti, qui se porro 43 



22 



CATO MAIOR 



[XIII. 43 



pueros a senibus audisse dlcebant, mirari solitum C. 
Fabricium quod, cum apud regem Pyrrhum legatus 
esset, audisset a Thessalo Clnea esse quendam Athenls 
qui se sapientem profiteretur, eumque dlcere omnia 
quae facereinus ad voluptatem esse referenda. Quod 
ex eo audientls M\ Curium et Ti. Coruncanium optare 
solitos ut id Samnltibus ipsique Pyrrho persuaderetur, 
quo facilius vine! possent cum se voluptatibus dedis- 
sent. Vlxerat M'. Curius cum P. Decio. qui quin- 
quennio ante eum consulem se pro re publica quarto 
consulatu devoverat : norat eundem Fabricius, norat 
Coruncanius, qui eum ex sua vita turn ex eius quern 
dico Decl facto itidicabant esse prof ecto aliquid natura 
pulchrum atque praeclarum ? quod sua sponte expetere- 
tur quodque spreta et contempta voluptate optimus 
quisque sequeretur. 
44 Quorsum igitur tam multa de voluptate ? Quia non 
modo vituperatio nulla, sed etiam summa laus senectu- 
tis est, quod ea voluptates nullas magno opere deside- 
rat. Caret epulis exstructisque mensTs et frequentibus 
poculis. Caret ergo etiam vmulentia et cruditate et 
Insomniis. Sed si aliquid dandum est voluptati, quo- 
niam eius blanditiTs non facile obsistimus. divine enim 
Plato escam malorum appellat voluptatem quod ea 
videlicet homines capiantur ut pisces, quamquam im- 
moderatls epulis caret senecttis, modicis tamen convT- 
vils delectari potest. C. Duellium M. P., qui Poenos 



XIV. 46] DE SENECTUTE 23 

classe primus devicerat, recleuntem a cena senem saepe 
videbam puer ; delectabatur cereo funali et tlblcine, 
quae sibi nullo exemplo privatus sumpserat : tantum 
licentiae dabat gloria. 

Sed quid ego alios ? Ad me ipsum iam revertar. 45 
Primum habul semper sodalls — sodalitates autem me 
quaestore constitutae sunt sacris Idaels Magnae Matris 
acceptis — epulabar igitur cum sodalibus, omnino mo- 
dice, sed erat quldam fervor aetatis, qua progredi- 
ente omnia fiunt in dies mitiora. Neque enim ipsorum 
convlviorum delectationem voluptatibus corporis magis 
quam coetu amlcorum et sermonibus metiebar ; bene 
enim maiores accubitionem epularem amlcorum, quia 
vitae coniunctionem haberet, convlvium nominaverunt, 
melius quam GraecT, qui hoc idem turn compotationem, 
turn concenationem vocant, ut, quod in eo genere 
minimum est, id maxime probare videantur. 

XIV. Ego vero propter sermonis delectationem 46 
tempestlvis quoque convlviis delector, nec cum ae- 
qualibus solum, qui paucl admodum restant, sed cum 
vestra etiam aetate atque vobiscum, habeoque senec- 
tiiti magnam gratiam, quae mihi sermonis aviditatem 
auxit, potionis et cibi sustulit. Quod si quern etiam 
Jsta delectant, ne omnino bellum indixisse videar vo- 
luptati, cuius est fortasse quldam naturalis modus, non 
intellego ne in istls quidem ipsis voluptatibus carere 
sensu senecttitem. Me vero et magisteria delectant a 



24 



CATO MAIOK 



[XIV. 46 



maioribus Instituta et is sermo, qui more maiorum a 
summo adhibetur in poculo, et pocula, sicut in Symposio 
Xenophontis est, minuta atque rorantia, et ref rlgeratio 
aestate et vicissim aut sol aut Ignis hlbernus. Quae 
quidem etiam in Sablnls persequl soleo convlviumque 
vlcinorum cotidie compleo, quod ad multam noctem 
quam maxime possumus vario sermone producimus. 

47 At non est voluptatum tanta quasi tltillatio in seni- 
bus. Credo, sed ne deslderatio quidem; nihil autem 
est molestum quod non deslderes. Bene Sophocles, 
cum ex eo quidam iam affecto aetate quaereret, utere- 
turne rebus veneriis, ' J)\ meliora ! ? inquit ; 6 ego vero 
istinc sicut a domino agresti ac furioso profugi.' Cupi- 
dis enim rerum talium odiosum fortasse et molestum 
est carere, satiatis vero et expletis iticundius est carere 
quam f rui ; quamquam non caret is, qui non deslderat ; 

48 ergo hoc non desiderare dico esse iticundius. Quod si 
istis ipsls voluptatibus bona aetas fruitur libentius, 
prlmum parvulis fruitur rebus, ut diximus, deinde els, 
quibus senectus, etiam si non abunde potitur, non 
omnlno caret. Ut Turpione Ambivio magis delecta- 
tur qui in prima cavea spectat, delectatur tamen etiam 
qui in ultima, sic adulescentia voluptates propter in- 
tuens magis fortasse laetatur, sed delectatur etiam 
senectus, procul eas spectans, tantum quantum sat 
est. 

49 At ilia quant I sunt, animum tamquam emeritis sti- 



XIV. 50] 



DE SENECTUTE 



25 



pendiis libidinis ambitionis, contentionum inimlcitia- 
rum, cupiditatum omnium secum esse secumque, ut 
dlcitur, vlvere ! Si vero habet aliquod tamquam pabu- 
lum stud! atque doctrmae, nihil est otiosa senectute 
iucundius. Videbamus in studio dlmetiendi paene 
caeli atque terrae Galium familiarem patris tui ? Scipio. 
Quotiens ilium lux noctti aliquid describere ingressum, 
quotiens nox oppressit cum mane coepisset ! Quam 
delectabat eum defectiones solis et lunae multo ante 
nobis praedicere ! Quid in levioribus studils, sed tamen 50 
acutis ? Quam gaudebat Bello suo Punico Naevius, 
quam Truculento Plautus, quam Pseudolo ! Vidi etiam 
senem Llviuin, qui, cum sex annis ante quam ego natus 
sum fabulam docuisset Centone Tuditanoque consuli- 
bus, usque ad adulescentiam meam processit aetate. 
Quid de P. LicinI Crass! et pontine! et civilis iuris 
studio loquar aut de huius P. Scipionis, qui his paucis 
diebus pontifex maximus factus est ? 

Atque eos omnis, quos commemoravi, his studils fla- 
grante senes vidimus. M. vero Cethegum, quern recte 
suadae medullam dixit Ennius, quanto studio exerceri 
in dreendo videbamus etiam senem ! Quae sunt igitur 
epularum aut ludorum aut scortorum voluptates cum 
his voluptatibus comparandae ? Atque haec quidem 
studia doctrmae, quae quidem prudentibus et bene In- 
stittitis pariter cum aetate crescunt, ut honestum illud 
Solonis sit, quod ait versiculo quodam, ut ante dixi ? 



26 



CATO MAIOR 



[XV. 50 



senescere se multa in dies addiscentem, qua voluptate 
anirai nulla certe potest esse maior. 

51 XV. Venio nunc ad voluptates agricolarum, quibus 
ego incredibiliter delector, quae nec ulla impediuntur 
senectute et mini ad sapientis vitam proxime videntur 
accedere. Habent enim rationem cum terra, quae 
numquam recusat imperium nec umquam sine usura 
reddit quod accepit, sed alias minore, plerumque maiore 
cum f aenore ; quamquam me quidem non f rtictus modo, 
sed etiam ipslus terrae vis ac natura delectat. Quae 
cum gremio mollito ac subacto sparsum semen excepit, 
prlmum id occaecatum cohibet, ex quo occatio quae 
hoc enicit nominata est ; deinde tepefactum vapore et 
compressti suo diffundit et elicit herbescentem ex eo 
viriditatem, quae nixa flbrTs stirpium sensim adolescit 
culmoque erecta geniculate vaglnis iam quasi pube- 
scens includitur ; e quibus cum emersit, fundit frugem 
spiel ordine structam et contra avium minorum morsus 
mtinitur vallo aristarum. 

52 Quid ego vitium ortus, satus, incrementa commemo- 
rem ? Satiari delectatione non possum, ut meae senec- 
tutis requietem oblectamentumque noscatis. Omitto 
enim vim ipsam omnium quae generantur e terra, quae 
ex fici tantulo grano aut ex acini vlnaceo aut ex cete- 
rarum frugum aut stirpium minutissimis seminibus 
tantos truncos ramosque procreet; malleoli, plantae, 
sarmenta, viviradices, propagines nonne efficiunt ut % 



XV. 54] 



DE SENECTUTE 



27 



quemvls cum admiratione delectent ? Yitis quidem 
quae natura cadtica est et, nisi fulta est, fertur ad ter- 
rain, eadem, ut se erigat, claviculis suis quasi manibus 
quiclquid est nacta complectitur, quam serpentem mul- 
tiplier lapsu et erratico, ferro amputans coercet ars 
agricolarum, ne silvescat sarmentis et in omnis partis 
nimia fundatur. 

Itaque ineunte vere in els quae relicta sunt exsistit 53 
tamquam ad articulos sarmentorum ea quae gemma 
dicitur, a qua oriens uva se os tend it, quae et suco 
terrae et calore solis augescens prlmo est peracerba 
gustatu, dein maturata dulcescit vestltaque pampinis 
nec modico tepore caret et nimios solis defendit ardo- 
res : qua quid potest esse cum fructu laetius, turn 
aspectu pulclirius ? Cuius quidem non utilitas me 
solum, ut ante dixl, seel etiam cultura et natura ipsa 
delectat : adminiculorum ordines, capitum iugatio, re- 
ligatio et propagatio vitium, sarmentorum ea, quam 
dixl, aliorum amputatio, aliorum immissio. 

Quid ego irrigationes, quid fossiones agri repastina- 
tionesque prof eram, quibus fit multo terra f ecundior ? 
Quid de utilitate loquar stercorandi ? Dixl in eo libro, 54 
quern de rebus rusticTs scrips!. De qua doctus Hesi- 
odus ne verbum quidem fecit, cum de cultura agri 
scriberet. At Homerus, qui multis, ut mihi videtur, 
ante saeculis fuit, Laerten lenientem desiderium, quod 
capiebat e filio, colentem agrum et eum stercorantem 



28 



CATO MAIOIi 



[XVI. 54 



facit. Nec vero segetibus solum et pratls et vlnels 
et arbustis res rusticae laetae sunt, sed hortls etiam et 
pomariis, turn pecudum pastu, apium examinibus, flo- 
rum omnium varietate. Nec consitiones modo delec- 
tant, sed etiam Insitiones, quibus nihil invenit agri 
cultura sollertius. 

55 XVI. Possum persequl permulta oblectamenta re- 
rum rusticamm, sed ea ipsa quae dixi sentio fuisse 
longiora. Ignoscetis autem, nam et studio rerum ru- 
sticarum provectus sum, et senectus est natura loqua- 
cior, ne ab omnibus earn vitiis videar vindicare. Ergo 
in hac vita M'. Curius, cum de Samnitibus, de Sabinls, 
de Pyrrho triumphavisset, consumpsit extremum tem- 
pus aetatis ; cuius quidem ego vlllam contemplans, 
abest enim non longe a me, admirarl satis non possum 
vel hominis ipsius continentiam vel temporum disci- 

56 plmam. Curio ad focum sedentl magnum auri pondus 
Samnites cum attulissent, repudiati sunt ; non enim 
aurum habere praeclarum sibi viderl dixit, sed els qui 
haberent aurum imperare. Poteratne tantus animus 
efficere non iucundam senectutem ? 

Sed venio ad agricolas, ne a me ipso recedam. In 
agrls erant turn senatores, id est senes, si quidem 
aranti L. Qumctio Cincinnato nuntiatum est eum dic- 
tatorem esse factum, cuius dictatoris iussu magister 
equitum C. Servilius Ahala Sp. Maelium regnum ap- 
petentem occupatum interemit. A villa in senatum 



XVI. 58] 



DE SENECTUTE 



29 



arcessebatur et Curius et ceteri senes, ex quo qui eos 
arcessebant viatores nominati sunt. Num. igitur horum 
senecttis miserabilis fuit, qui se agri cultione obleeta- 
bant ? Mea quidem sententia haud scio an nulla be- 
atior possit esse, neq'ue solum officio, quod hominum ' 
generi universo cultura agrorum est salutaris, sed et 
delectatione quam dlxi, et saturitate copiaque rerum 
omnium, quae ad victum hominum, ad cultum etiam 
deorum pertinent, ut, quoniam haec quidam deslde- 
rant, in gratiam iam cum voluptate redeamus. Sem- 
per enim bonl assiduique dominl referta cella vinaria, 
olearia, etiam penaria est, villaque tota locuples est, 
abundat porco, haedo, agno, gallina, lacte, caseo, melle. 
Iam hortum ipsi agricolae succidiam alteram appellant. 
Conditiora facit haec supervacaneis etiam opens 
aucupium atque venatio. 

Quid de pratorum viriditate aut arborum ordinibus 57 
aut vlnearum olivetorumve specie pltira dicam ? Brevi 
praecidam. Agro bene culto nihil potest esse nec usti 
iiberius nec specie ornatius, ad quern fruendum non 
modo non retardat, verum etiam invltat atque allectat 
senecttis. Ubi enim potest ilia aetas aut calescere 
vel apricatione melius vel Tgni, aut yicissim umbrls 
aqulsve refrigerari saltibrius ? 

Sibi habeant igitur arma, sibi equos, sibi hastas, 58 
sibi clavam et pilam, sibi venationes atque cursus; 
nobis senibus ex lusionibus multis talos relinquant et 



30 



CATO MAIOR 



[XVII. 58 



tesseras ; id ipsum ut lubebit, quoniam sine els beata 
esse senectus potest. 
59 XVII. Multas ad res perutiles Xenophontis librl 
sunt, quos legite quaeso studiose, ut facitis. Quam 
copiose ab eo agri culttira laudatur in, eo libro, qui est 
de tuenda re familiar!, qui Oeconomicus Inscrlbitur ! 
Atque ut intellegatis nihil el tarn regale videri quam 
studium agri colendl, Socrates in eo libro loquitur cum 
Critobulo Cyrum minorem Persarum regem, praestan- 
tem ingenio atque imperi gloria, cum Lysander Lace- 
daemonius, vir summae virttitis, venisset ad eum Sardis 
elque dona a socils attulisset, et ceteris in rebus com- 
munem erga Lysandrum atque htimanum fuisse et el 
quendam consaeptum agrum diligenter consitum osten- 
disse. Cum autem admiraretur Lysander et proceri- 
tates arborum et directos in qumcuncem ordines et 
humum subactam atque puram et suavitatem odorum 
qui afflarentur ex floribus, turn eum dixisse mirari se 
non modo diligentiam sed etiam sollertiam eius a quo 
essent ilia dimensa atque discripta ; et Cyrum respon- 
disse ' Atqui ego ista sum omnia dimensus, mel sunt 
ordines, mea discriptio ; multae etiam istarum arborum 
mea manu sunt satae/ Turn Lysandrum, intuentem 
purpuram eius et nitorem corporis ornatumque Persi- 
cum multo auro multlsque gemmis, dixisse ' Recte 
vero te, Cyre, beatum ferunt, quoniam virtuti tuae 
forttina coniuncta est ! ? 



XVII. 61] 



DE SENECTUTE 



31 



Hac igitur fortuna fru! licet senibus, nec aetas im- 60 
pedit quo minus et ceterarum rerum et in primis agrl 
colendi studia teneanius usque ad ultimum tempus 
senectutis. M. quidem Valerium Corvmum accepimus 
ad centesimum annum perduxisse, cum esset acta iam 
aetate in agrls eosque coleret, cuius inter prlmum et 
sextum consulatum sex et quadraginta anni interfue- 
runt. Ita quantum spatium aetatis maiores ad senec- 
tutis initium esse voluerunt, tantus ill! cursus honorum 
fuit; atque huius extrema aetas hoc beatior quam 
media, quod auctoritatis habebat plus, laboris minus ; 
apex est autem senectutis auctoritas. Quanta fuit in 61 
L. Caecilio Metello, quanta in A. Atilio Calatmo ! In 
quern illud elogium : 

hunc unum plurimae consentiunt gentes 
populi przmdrium fuisse virum. 

Notum est totum carmen incisum in sepulcro. lure 
igitur gravis, cuius de laudibus omnium esset fama 
consentiens. Quern virum nuper P. Crassum, ponti- 
ficem maximum, quern postea M. Lepidum eodem 
sacerdotio praeditum vidimus ! Quid de Paulo aut 
Africano loquar, aut, ut iam ante, de Maximo ? Quo- 
rum non in sententia solum, sed etiam in nutu reside- 
bat auctoritas. Habet senecttis, honorata praesertim, 
tantam auctoritatem, ut ea pluris sit quam omnes 
adulescentiae voluptates. 



32 CATO MAIOR [XVIII. 62 

62 XVIII. Sed in omni oratione mementote earn me 
senectutem laudare, quae fundamentals adulescentiae 
constituta sit. Ex quo efficitur id, quod ego magno 
quondam cum assensu omnium dlxl, miseram esse senec- 
tutem quae se oratione def enderet. Non can! nec rugae 
repente auctoritatem arripere possunt, sed honeste acta 
superior aetas fructus capit auctoritatis extremos. 

63 Haec enim ipsa sunt honorabilia, quae videntur levia 
atque communia, salutary appeti, decedl, assurgi, dedtici, 
reducl, consul!, quae et apud nos et in alils civitatibus, 
ut quaeque optime morata est, ita diligentissime obser- 
vantur. Lysandrum Laced aemonium, cuius modo feci 
mentionem, dicere aiunt solitum Lacedaemonem esse 
honestissimum domicilium senecttitis ; nusquam enim 
tantum tribuitur aetati, nusquam est senectus honora- 
tior. Quin etiam memoriae proditum est, cum Athenis 
ludis quidam in tbeatrum grandis natti venisset, magno 
consessti locum nusquam el datum a suTs clvibus, cum 
autem ad Lacedaemonios accessisset, qui, legatl cum 
essent, certo in loco conslderant, consurrexisse omnes 

64 illl dlcuntur et senem sessum recepisse ; quibus cum a 
cuncto consessti plausus esset multiplex datus, dlxisse 
ex els quendam Atheniensls scire quae recta essent, 
sed facere nolle. Multa in nostro collegio praeclara, 
sed hoc, de quo agimus, in prlmls, quod, ut quisque 
aetate antecedit, ita sententiae prlncipatum tenet, neque 
solum honore antecedentibus, sed els etiam, qui cum im- 



XIX. 66] 



DE SENECTUTE 



33 



perio sunt, maiores natii augures anteponuntur. Quae 
sunt igitur voluptates corporis cum auctoritatis prae- 
mils comparandae ? Quibus qui splendide usi sunt, el 
mihi videntur fabulam aetatis peregisse nec tamquam 
inexercitat! histriones in extremo actu corruisse. 

At sunt morosl et anxil et Iracund! et difficiles senes. 65 
Si quaerimus, etiam avarl ; sed haec morum vitia sunt, 
non senectutis. Ac morositas tamen et ea vitia, quae 
dixi, habent aliquid excusationis, non illius quidem 
itistae, sed quae probarl posse videatur : contemn! se 
putant, despici, illtidi ; praeterea in fragill corpore 
odiosa omnis offensio est ; quae tamen omnia dulciora 
flunt et moribus bonis et artibus, idque cum in vita 
turn in scaena intellegi potest ex els fratribus qui in 
Adelphls sunt. Quanta in altero dlritas, in altero 
comitas ! Sic se res habet : ut enim non omne vlnum, 
sic non omnis natura vetustate coacescit. Severitatem 
in senectiite probo, sed earn, slcut alia, modicam ; acer- 
bitatem ntillo modo ; avaritia vero senilis quid sibi velit, 
• non intellego. Potest enim quicquam esse absurdius 66 
quam, quo viae minus restet, eo plus viatic! quaerere ? 

XIX. Quarta restat causa, quae maxime angere at- 
que sollicitam habere nostram aetatem videtur, appro- 
plnquatio mortis, quae certe a senectute non potest 
esse longe. miserum senem, qui mortem contem- 
nendam esse in tarn longa aetate non vlderit ! Quae 
aut plane neglegenda est, s! omnlno exstinguit animum, 



34 



CATO MAIOR 



[XIX. 66 



aut etiam optanda, si aliquo eum deducit ubi sit f uturus 
aeternus. AtquI tertium certe nihil invenirl potest. 

67 Quid igitur tinieam, si aut non miser post mortem, 
aut beatus etiam f uturus sum ? Quamquam quis est 
tarn stultus, quamvls sit adulescens, cul sit exploratum 
se ad vesperum esse vlcturum ? Quln etiam aetas ilia 
multo plurls quam nostra casus mortis habet : f acilius 
in morbos incidunt adulescentes, gravius aegrotant, 
trlstius curantur. Itaque paucl veniunt ad senectti- 
tem ; quod nl ita accideret, melius et prudentius vlve- 
retur. Mens enim et ratio et consilium in senibus est, 
qui si nulll fuissent, nullae omnlno clvitates fuissent. 
Sed redeo ad mortem impendentem. Quod est istud 
crimen senectutis, cum id el videatis cum adulescentia 
esse commune ? 

68 SensI ego in optimo fllio, tti in exspectatis ad am- 
plissimam dignitatem fratribus, Sclpio, mortem omnl 
aetati esse communem. At sperat adulescens diu se 
vlcturum, quod sperare idem senex non potest. Insipi- 
enter sperat ; quid enim stultius quam incerta pro 
certls habere, falsa pro verls ? At senex ne quod 
speret quidem habet. At est eo meliore condicione 
quam adulescens, quoniam id quod ille sperat, hie con- 
secutus est : ille volt diti vlvere, hie diu vixit. 

69 Quamquam, o dl bonl, quid est in hominis natura 
diti ? Da enim supremum tempus, exspectemus Tar- 
tessiorum regis aetatem : fuit enim, ut scrlptum video, 



XIX. 71] 



DE SEKECTUTE 



35 



Arganthonius quldam Gadibus, qui octoginta regnave- 
rat annos, centum viginti vlxerat. Sed niihi ne diu- 
turnum quidem quicquam videtur, in quo est aliquid 
extremum ; cum enim id advenit, turn illud, quod prae- 
teriit, effluxit ; tantum remanet, quod virtute et recte 
factis consecutus sis. Horae quidem cedunt et dies 
et menses et anni, nec praeteritum tempus umquam 
revertitur nec quid sequatur scirl potest. Quod cuique 
temporis ad vivendum datur ? eo debet esse con- 
tentus. 

Neque enim histriom, ut placeat^ peragenda fabula 70 
est, modo in quocunque fuerit actti probetur ; neque 
sapientibus usque ad 1 plaudite ? veniendum est, breve 
enim tempus aetatis satis longum est ad bene hone- 
steque vivendum ; sin processerit longius, non magis 
dolendum est, quam agricolae dolent praeterita verni 
temporis suavitate aestatem autumnumque venisse. 
Ver enim tamquam adulescentia slgnificat ostenditque 
frtictus futtiros ; reliqua autem tempora demetendis 
fructibus et percipiendis accommodata sunt. Fructus 71 
autem senectutis est, ut saepe dixi, ante partorum 
bonorum memoria et copia. 

Omnia autem, quae secundum naturam fiunt, sunt 
habenda in bonis ; quid est autem tarn secundum 
naturam quam senibus emorl ? Quod idem contingit 
adulescentibus adversante et repugnante natura. Ita- 
que adulescentes mibi mori sic videntur, ut cum aquae 



36 



CATO MAIOR 



[XX. 71 



multitudine flammae vis opprimitur, senes autem sic, 
ut cum sua sponte, nulla adhibita vl, consumptus Ignis 
exstinguitur, et quasi poma ex arboribus, cruda si sunt, 
vix evelluntur, si matura et cocta, decidunt, sic vltam 
adulescentibus vis aufert, senibus maturitas ; quae 
quidem mihi tarn iucunda est, ut, quo propius ad mor- 
tem accedam, quasi terrain videre videar aliquandoque 
in portum ex longa navigatione esse venttirus. 

72 XX. Senectutis autem nullus est certus terminus, 
recteque in ea vlvitur, quoad munus omcl exsequl et 
tuerl possit mortemque contemnere, ex quo fit ut ani- 
mosior etiam senectus sit quam adulescentia et f ortior. 
Hoc illud est, quod Plsistrato tyranno a Solone re- 
sponsum est, cum illl quaerentl qua tandem re fretus 
sibi tarn audaciter obsisteret, respondisse dlcitur ^ Sene- 
ctute.' Sed Vivendi est finis optimus, cum integra 
mente certlsque sensibus opus ipsa suum eadem quae 
coagmentavit natura dissolvit. Ut navem, ut aedifl- 
cium Idem destruit facillime qui construxit, sic homi- 
nem eadem optime quae conglutinavit natura dissolvit. 
Iam omnis conglutinatio recens aegre, inveterata facile 
dlvellitur. Ita fit ut illud breve vltae reliquum nee 
avide appetendum senibus nec sine causa deserendum 

73 sit ; vetatque Pythagoras iniussu imperatoris, id est 
del, de praesidio et statione vltae decedere. Solonis 
quidem sapientis est elogium, quo se negat velle suam 
mortem dolore amlcorum et lamentls vacare. Volt, 



XX. 75.] 



DE SENECTUTE 



37 



credo, se esse carum suis. Sed haud scio an melius 
Ennius : 

nemo me lacrumts decoret, neque funera fletu 
faxit. 

Non censet lugendam esse mortem, quam immortalitas 
consequatur. 

Iam sensus moriendi aliquis esse potest, isque ad 74 
exiguum tempus, praesertim sen! : post mortem quidem 
sensus aut optandus aut nullus est. Sed hoc medi- 
tatum ab adulescentia debet esse, mortem ut negle- 
gamus ; sine qua meditatione tranquillo animo esse 
nemo potest. Moriendum enim certe est, et incertum 
an hoc ipso die. Mortem igitur omnibus horis impen- 
dentem timens qui poterit animo consistere ? De qua 75 
non ita longa disputatione opus esse videtur, cum re- 
corder non L. Brtitum, qui in liberanda patria est in- 
terf ectus, non duos Decios, qui ad voluntariam mortem 
cursum equorum incitaverunt, non M. Atllium, qui ad 
supplicium est profectus ut fidem host! datam conser- 
varet, non duos Sclpiones, qui iter Poems vel corpori- 
bus suis obstruere voluerunt, non avum tuum L. 
Paulum, qui morte luit collegae in Cannensi Ignominia 
temeritatem, non M. Marcellum, cuius interitum ne 
crudelissimus quidem hostis honore sepulturae carere 
passus est, sed legiones nostras, quod scrips! in Origi- 
nibus, in eum locum saepe profectas alacrl animo et 



38 



CATO MAIOR 



[XXI. 75 



erecto, unde se redituras numquam arbitrarentur. 
Quod igitur adulescentes, et el quidem non solum in- 
doctl sed etiam rustic! contemnunt, id docti senes 
extimescent ? 

76 Omnmo, ut mihi quidem videtur, rerum omnium 
satietas vltae facit satietatem. Sunt pueritiae studia 
certa : num igitur ea deslderant adulescentes ? Sunt 
ineuntis adulescentiae : num ea constans iam requirit 
aetas, quae media dlcitur ? Sunt etiam eius aetatis : 
ne ea quidem quaeruntur in senecttite. Sunt extrema 
quaedam studia senectutis : ergo, ut superiorum aeta- 
tum studia occidunt ? sic occidunt etiam senectutis; 
quod cum evenit, satietas vltae tempus maturum 
mortis affert. 

77 XXI. Non enim video, cur, quid ipse sentiam de 
morte, non audeam vobis dicere, quod eo cernere mihi 
melius videor, quo ab ea propius absum. Ego vestros 
patres, P. Sclpio tuque, C. Laeli, viros clarissimos 
mihique amlcissimos, vivere arbitror et earn quidem 
vitam, quae est sola vita nominanda. Nam dum 
sumus inclusi in his compagibus corporis, munere 
quodam necessitatis et gravi opere perf ungimur ; est 
enim animus caelestis ex altissimo domicilio depressus 
et quasi demersus in terram, locum divlnae naturae 
aeternitatique contrarium. Sed credo deos immortalis 
sparsisse animos in corpora humana, ut essent qui 
terras tuerentur quique caelestium ordinem contem- 



XXII. 78] 



DE SENECTUTE 



39 



plantes imitarentur eum vitae modo atque constantia. 
Nec me solum ratio ac disputatio impulit ut ita crede- 
rem, sed nobilitas etiam sumniorum philosophorum et 
auctoritas. 

Audiebam Pythagoran Pythagoriosque, incolas 78 
paene nostros, qui essent Italic! philosophi quondam 
nominate numquam dubitasse quln ex universa mente 
divina delibatos animos haberemus. Demonstrabantur 
mihi praeterea quae Socrates supremo vitae die de im- 
mortalitate animorum disseruisset, is qui esset omnium 
sapientissimus oraculo Apollinis iudicatus. Quid 
multa? Sic mihi persuasi, sic sentio, cum tanta 
celeritas animorum sit, tanta memoria praeteritorum 
futurorumque prudentia, tot artes tantae scientiae, tot 
inventa, non posse earn naturam, quae res eas conti- 
neat, esse mortalem ; cumque semper agitetur animus 
nec prlncipium motus habeat, quia se ipse moveat, ne 
fmem quidem habiturum esse motus, quia numquam 
se ipse sit rellcturus; et cum simplex animi natura 
esset neque haberet in se quicquam admixtum dispar 
sul atque dissimile, non posse eum dlvidl, quod si non 
posset, non posse interire ; magnoque esse argumento 
homines scire pleraque ante quam nati sint, quod iam 
pueri, cum artis difficills discant,.ita celeriter res in- 
numerabilis arripiant, ut eas non turn primum accipere 
videantur, sed reminisci et recordari. Haec Platonis 
fere. 



40 



CATO MAIOR 



[XXII. 79 



XXII. Apud Xenophontem autem moriens Cyrus 
maior haec (licit : 

6 Nollte arbitrary 6 mihi carissim! f iliT, me, cum a 
vobis discessero, nusquam aut nullum fore. Nec enim, 
dum eram vobiscum, animum meum videbatis, sed eum 
esse in hoc corpore ex els rebus quas gerebam intelle- 
gebatis. Eundem igitur esse ereditote, etiam si nullum 
videbitis. 

80 1 Nec vero clarorum virorum post mortem honores 
permanerent, si nihil eorum ipsorum animl efficerent, 
quo diutius memoriam sui teneremus. Mihi quidem 
numquam persuader! potuit animos dum in corporibus 
essent mortalibus vivere, cum excessissent ex els 
emori ; nec vero turn animum esse insipientem cum ex 
msipientl corpore evasisset, sed cum omnl admixtione 
corporis liberatus purus et integer esse coepisset, turn 
esse sapientem. Atque etiam, cum hominis natura 
morte dissolvitur, ceterarum rerum perspicuum est 
quo quaeque discedat, abeunt enim illuc omnia, unde 
orta sunt ; animus autem solus, nec cum adest nec cum 
discessit, apparet. 

i lam vero videtis nihil esse morti tarn simile quam 

81 somnum. AtquI dormientium animl maxime declarant 
divmitatem suam ; multa enim, cum remiss! et liber! 
sunt, futtira prospiciunt ; ex quo intellegitur quales 
futtirl sint, cum se plane corporis vinculis relaxaverint. 
Qua re, si haec ita sunt, sic me colitote/ inquit, 'wt 



XXIII. 83] 



DE SENECTUTE 



41 



deum, sin una est interiturus animus cum corpore, vos 
tanien, deos verentes, qui hanc omnem pulchritudinem 
tuentur et regunt, memoriam nostri pie inviolateque 
servabitis.' 

XXIII. Cyrus quidem haec moriens ; nos, si placet, 82 
nostra videamus. Nemo umquam mihi, Sclpio, persua- 
debit aut patrem tuum Paulum, aut duos avos Paulum 
et Africanum, aut African! patrem aut patruum, aut 
multos praestantls viros, quos enumerare non est ne- 
cesse, tanta esse conatos quae ad posteritatis memo- 
riam pertinerent, nisi animo cernerent posteritatem ad 
ipsos pertinere. Anne censes, ut de me ipse aliquid 
more senum glorier, me tantos labores diurnos noctur- 
nosque domi mllitiaeque suscepturum fuisse, si Isdem 
finibus gloriam meam quibus vitam essem terminatti- 
rus ? Nonne melius multo f uisset otiosam et quietam 
aetatem sine ullo labore et contentione tradticere ? Sed 
nescio quo modo animus erigens se posteritatem ita 
semper prospiciebat, quasi, cum excessisset e vita, 
turn denique vlcttirus esset. Quod quidem ni ita se 
haberet ut animi immortales essent, haud optimi 
ctiiusque animus maxime ad immortalitatis gloriam 
nlteretur. 

Quid quod sapientissimus quisque aequissimo animo 83 
moritur, stultissimus iniquissimo, nonne vobls videtur 
is animus, qui plus cernat et longius, videre se ad me- 
liora proficisci, ille autem, cuius obtusior sit acies, non 



42 



CATO MAIOR 



[XXIII. 83 



videre ? Equidem efferor studio patres vestros quos 
colul et dilex! videndi, neque vero eos solum convenlre 
aveo, quos ipse cognovl, sed illos etiam, de quibus 
audlvl et leg! et ipse conscrlpsl ; quo quidem me pro- 
ficlscentem haud sane quid facile retraxerit, nec tam- 
quam Pelian recoxerit. Et si quis deus mihi largiatur 
ut ex hac aetate repuerascam et in cunls vagiam, valde 
recusem, nec vero velim quasi decurso spatio ad carce- 
res a calce revocarl. 
84 Quid habet enim vita commodl? Quid non potius 
laboris ? Sed habeat sane ; habet certe tamen aut 
satietatem aut modum. Non libet enim mihi deplo- 
rare vltam, quod multi et el doctl saepe f ecerunt, neque 
me vlxisse paenitet, quoniam ita vlxl, ut non frustra 
me natum exlstimem, et ex vita ita discedo tamquam 
ex hospitio, non tamquam e domo ; commorandi enim 
natura dlvorsorium nobis, non habitandl dedit. 

praeclarum diem, cum in illud dlvinum animorum 
concilium coetumque proficiscar cumque ex hac turba 
et colluvione discedam ! Proficiscar enim non ad eos 
solum viros, de quibus ante dlxl, verum etiam ad Ca- 
tonem meum, quo nemo vir melior natus est, nemo 
pietate praestantior, cuius a me corpus est crematum, 
quod contra decuit ab illo meum, animus vero non me 
deserens sed respectans, in ea profecto loca discessit 
quo mihi ipsi cernebat esse veniendum. Quern ego 
meum casum fortiter ferre vlsus sum, non quo aequo 



XXIII. 85] 



DE SENECTUTE 



43 



animo ferrem, sed me ipse consolabar existimans non 
longlnquum inter nos dlgressum et discessum fore. 

His mihi rebus, Scipio, id enim te cum Laelio admi- 85 
ran solere dixisti, levis est senectus, nec solum non 
molesta, sed etiam iucunda. Quod si in hoc erro ? qui 
animos hominum immortalis esse credam, libenter erro 
nec mihi hunc errorem, quo delector, dum vivo, extor- 
queri volo ; sin mortuus, ut quidam minuti philosophi 
censent, nihil sentiam, non vereor ne hunc errorem 
meum philosophi mortui irrldeant. Quod si non sumus 
immortales futuri, tamen exstingul hominl suo tempore 
optabile est. Nam habet natura, ut aliarum omnium 
rerum, sic Vivendi modum. Senectus autem aetatis est 
peractio tamquam tabulae, cuius def etlgationem fugere 
debemus, praesertim adiuncta satietate. 

Haec habui de senectute quae dlcerem, ad quam 
utinam veniatis, ut ea, quae ex me audlstis, re expert! 
probare possitis ! 

p 



M. TULLI ClCERONIS 



CATO MAIOR DE SENECTUTE 



EDITED BY 

JAMES S. REID, M.L. 

FELLOW OF GONVILLE AND CAIUS COLLEGE, CAMBRIDGE 



American lEtittton l&zbmlj 
By FRANCIS W. KELSEY 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



TEXT-EDITION WITH INDICATED QUANTITIES 



Boston 

ALLYN AND BACON 
1894 



